گفت و عمر به‌جاى او به خلافت نشست تلقينات مثنّى در اين خليفه زمينه‌اى مساعد يافت ، و چنان كه از سير حوادث برمىآيد ، و در جائى ديگر با تفصيلى بيشتر دربارهء آن سخن خواهد رفت ، تلقينات وى در تحريك آن خليفه به حمله به ايران اثر كلّى داشته است . « 1 » سقوط حيره و ابلّه دو مركز مهمّ نظامى و اقتصادى ايران همانند اين‌گونه رويدادها كه از آشفتگى اوضاع و درماندگى دولت و دربار ايران در ادارهء امور كشور حكايت مىكند در تاريخ اين دوران كم نبود . از آيينهاى نظامى و جنگى دولت ساسانى يكى اين بوده كه اگر پادگان يا يك مركز نظامى مرزى مورد تهديد يا حمله قرار مىگرفت پادگانها و مراكز دفاعى آن حدود مىبايستى تنها با اطّلاع و به دستور شاه به كمك آنان بشتابند « 2 » و شايد اين بدان‌سبب بوده كه هيچ‌يك از مراكز دفاعى مرزى از مدافعان خالى نماند ، يا فرماندهان آنها سرخود عمل نكنند . و يكى از علل اهمّيّت بريد يعنى پيكهاى تيزتكى كه در آن دوران پيوسته بين پايتخت و مرزها درآمد و رفت بوده‌اند و اخبار مرزها را با شتاب به مركز مىرسانده‌اند نيز همين امر بوده است . « 3 » البتّه چنين قانونى در دوره‌هائى كه در پايتخت دولتى بيدار و مراقب فرمان مىرانده و همهء امور كشور را زير نظر داشته ، هم موجب امنيّت مرزها مىبوده و هم وسيله‌اى براى تمركز قدرت ، ولى در وقتى كه مانند همين دوره در پايتخت جز هرج‌ومرج و آشفتگى وجود نداشته و كسى را پرواى چنين كارها نبوده ، مسلّم است كه در اين‌گونه رويدادها چه نتايجى به‌بار مىآمده . چنان كه در همين اوضاع آشفته و به سبب همين بىپروائى پايتخت‌نشينان دو مركز از مهمترين مراكز نظامى و اقتصادى ايران ، يعنى حيره مركز فرماندهى همهء پادگانهاى مرزى ايران در حاشيهء صحرا ، و

--> ( 1 ) - طبرى ، 1 / 2159 . ( 2 ) - طبرى ، 1 / 2037 . ( 3 ) - به قول جاحظ در كتاب البغال ، ص 180 - 181 ، از مجموعهء « رسائل الجاحظ » چاپ دار الحدائة ، بيروت .